شناسه خبر : 108245
تاریخ ارسال : ۲۴ فروردین ۱۳۹۷ - ۰:۰۶ ق٫ظ

رسالت روشنفکرانه

سیدحجت مهدوی‌ سعیدی در شرق نوشت: عید مبعث در نوع خود، فرصت جمیلی است برای بازاندیشی در غایات متعالی پیامبر مکرم اسلام. با بعثت پیامبر، جهان بشری وارد تاریخ قدسی می‌شود و شرایطی متفاوت و متغایر از شرایط پیشین برای بشریت رقم می‌خورد؛ «هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم…».اینکه وجه حاجت بشریت به پدیده وحی و نبوت در جهان قدیم و اینک در سپهر جهان جدید چیست و اساسا، آدمیان در همه عصرها و نسل‌ها، چه حاجتی به تعلیمات وحیانی و به تبع آن پیامدها و الزامات آن دارند و اصولا با چه مکانیسم و با چه ربط و نسبت درونی و بیرونی مشخصی باید با امر قدسی و تجربه‌های نبوی مواجه شد،

از رویکردهای مبتنی بر پروسه خودآگاهی و پرسش‌های حیاتی و ایمانی دین‌داران معاصر محسوب می‌شود. وحی و بعثت در سرشت خود نوعی رازگشایی از سویه‌های هستی بی‌کرانه است و بالذات موجد نوعی حکمت و تزکیت برای جامعه مؤمنان. در جمع شاغلان و متوغلان این مسئله درون‌دینی، دکتر اقبال لاهوری از جمله متفکران و روشنفکران برجسته و متأخری است که غالبا تحت‌ تأثیر آرا و ایده‌های نواندیشانه کتاب «حجه‌البالغه» مرحوم «شاه ولی‌الله دهلوی» به تبیین و تفسیر مقوله ضرورت رسالت و چرایی ختم نبوت پرداخته و از قضا در این خصوص به رهیافت و دستاوردهای نیکو و قابل تأملی نیز دست یافته است. تحقیقا، مبانی معطوف به موجبات وحی و بواعث بعثت، عمدتا در حوزه کلام جدید و فلسفه دین می‌نشیند و در این علوم مورد مداقه قرار می‌گیرد. اقبال لاهوری با درایت و فراست و تأملات همیشگی خود به این استنباط و استنتاج دست یافته است که اصولا این کمال بلوغ نبوت محمدی بوده که به فطانت پی برده است که پس از این باید با برانگیختگی و تنزیلات خود، در صحنه رسالت، به صداقت و صراحت، ختم و خاتمیت نبوت تاریخی خویش در معیت کاروان انبیای الهی را بر همگان اعلان و آشکار کند و جای آن «خرد نقاد» را بنشاند تا نواندیشی و اجتهادات دینی ذیل تعقل تجربی و خرد استقرایی، استمرار یابد و معنای رفیع و محصلی پیدا کند. از این معبر است که افق‌های جدی جدیدتری به روی بشریت در عصر پساپیغمبری، گشوده می‌شود. با چنین دیدگاه ممتازی، از دیروز تا امروز به جهل یا غرض، پاره‌ای از ناقدان و طاعنان، رأی اقبال در زمینه ختم نبوت را برنتافته و جفاکارانه بر او تاخته و وی را از مدعیان و منادیان ختم دین – و نه ختم نبوت! – معرفی کرده‌اند.

اما انصافا تأنی در کل مدعیات و مؤیدات و همین‌طور توجه در جنس استدلالات اقبال به‌وضوح نشان می‌دهد که این روشنفکر آوانگارد پاکستانی با آن روحیات لطیف و رفیع و با آن منش و روش عارفانه و حکیمانه خود، به‌هیچ‌وجه مدعی ختم دین و انکار آموزه‌های آن در ادوار پسین نبوده است و نمی‌تواند باشد بلکه این نواندیش دینی با رویکرد تحلیلی و تعقلی و درک و فهم منقح و متعالی خود از ماهیت بعثت نبوی، مروج و مبلغ نوعی گفتمان و دیسکورس مبتنی بر خرد استقرایی و استعلایی در مواجهه با مقولات دین در عصر جدید بوده است. از نظر اقبال، پیامبر اسلام در برزخ دو جهان فرا ایستاده است. با این نگاه که آن حضرت از حیث مبدأ و منبع پیام، متعلق به جهان کهن و از نظر محتوای پیام، متعلق به جهان جدید است. سرشت جهان قدیم بر محور دعوت آدمی به غرایز و داده‌های آسمانی و دعوت جهان جدید نیز با تکیه بر خرد استقرایی و اجتهادات عقلی است که آدمی را به سوی خود فرامی‌خواند. توجه به آرای اقبال باعث آن می‌شود که منطوق و مفهوم بعثت و خاتمیت نبی در حاق حقیقت خود، به درستی درک شود و زیرساخت‌های تحجر و سلطه از میان مسلمانان جهان، برچیده شود و دین حنیف و اعتدال اسلام پا به پای کاروان رشد و توسعه نضج یافته و حرکت کند. ما در فرایند تفسیر در جهان جدید نسبت به جهان قدیم با معضل و پروبلماتیک جدیدی مواجهیم و آن اینکه مفسر دین نه تنها وظایف مفسران پیشین را بالتمامه بر عهده دارد، بلکه علاوه بر آن پیام جاودانه وحی و بعثت را باید از بستر زبانی بالعرض آن -که مربوط و معطوف به عصر تنزیل است- جدا کند و به جهان مخاطب امروزین در آورد و بستر مشترک زاینده‌ای میان متن و مخاطب فراهم کند. یعنی هم به نقد معقولانه و مؤمنانه اسطوره‌های حاکم بر خوانش کهن از دین بپردازد و هم گوهر و هسته اصلی پیام دین را با مراعات «منطق تفاوت‌ها» در افق فهم و درک انسان معاصر قرار دهد. اقبال در کارکرد عملی و آثار فکری مکتوب برجامانده از خود به چنین مقصدی ابرام و اهتمام داشته است. چنانکه خود او به بلاغت در سروده‌ای آورده است هرچند حضرت خاتم‌الانبیا با پژواک تاریخی «لانبی بعدی» از میان ما رخت بربسته است اما با شفقت و رحمت، میراث عظیم خود -که همان خرد استقرایی است- را برای ما باقی نهاده است.
خدمت ساقی گری با ما گذاشت
داد ما را آخرین جامی که داشت


اخبار مرتبط

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کليه حقوق اين سايت متعلق به پایگاه خبری تحلیلی خطِ اعتدال بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلا مانع است.

بالا