شناسه خبر : 179849
تاریخ ارسال : ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۰ - ۶:۲۰ ق٫ظ

سروش محلاتی: تفاوت علی(ع) با سایر حاکمان، رعایت عدالت در عداوت بود/ در دشمنی باید حد نگه داشت/ پیامبر اجازه هجو مشرکان را نداد

استاد محمد سروش محلاتی یکی از چالشهای اخلاقی جامعه امروز را قربانی شدن عدالت به خاطر دشمنی و مقابله با دشمن دانست و با اشاره به فرازی از نهج البلاغه گفت: کسی که در میدان دشمنی وارد می شود، به سختی می تواند تقوا و عدالت را حفظ کند و از این رو باید مراقب ورود در میدان دشمنی باشیم.
استاد دروس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، در سخنانی با عنوان اخلاق عدالت و اخلاق عداوت در تبیین مفهوم اخلاق عداوت و چالش عدالت در عداوت آن را نحوه اعمال کنترل و محدودیت بر رفتار در هنگام خصومت و دشمنی و یکی از مسائل مهم در حوزه اخلاق دانست، چرا که تفاوت علی(ع) با سایر حاکمان، رعایت عدالت در عداوت بود.
وی با اشاره به سوره مائده به عنوان یک نمونه مصداقی در این زمینه افزود: در این سوره که در اوج پیروزی مسلمانان پس از فتح مکه نازل شده است، تصریح شده که «مبادا رفتار ظالمانه گروهی موجب این شود که شما از حد عدالت تجاوز کنید و رفتار خلاف انها را با تجاوز به حقوقشان پاسخ دهید» و سپس خداوند مسلمانان را به این تهدید می کند که اگر در دشمنی حدود را رعایت نکنند، به سختی مجازاتشان می کند؛ درواقع خداوند مساله رعایت عدالت در عداوت را با تاکید شروع و با تهدید ختم می کند؛ پس رعایت عدالت در عداوت، یک اصل مهم در اسلام است.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به کلام امیرمومنان در نهج البلاغه که « کسی که خصومت می ورزد، قدرت حفظ تقوا ندارد»، گفت: این به معنای آن است که کسی که دشمنی می کند نمی تواند تقوا داشته باشد و انسان نباید در درگیری و جنگ و خصومت، روی تقوای خود حساب کند. چرا که نوع انسانها در درگیری و دشمنی، قادر به رعایت تقوا و عدالت نیستند.

هشت دلیل خروج از عدالت در دشمنی
استاد سروش محلاتی یکی از اسباب خروج از عدالت در عداوت را؛ ساقط شدن ادب دانست و افزود: عداوت، ادب را از انسان ساقط می کند و انسان را به دشنام گویی می اندازد، به خصوص زمانی که دچار خشم و عصبانیت شود.
ایشان به نمونه های تاریخی در این زمینه به برخی از یاران امام علی (ع) مانند حجربن عدی، در صفین اشاره کرد که به سپاه شام و معاویه دشنام دادند و در مقابل، امام آنها را شماتت کردند و فرمودند من دوست ندارم یارانم اهل دشنام گویی حتی به معاویه باشند.

پیامبر اجازه هجو مشرکان را نداد
این پژوهشگر فقه سیاسی، در ادامه ضمن نقد رویه بعضا دشنام‌گویی برخی مقامات کشورمان به مسئولان و مقامات سایر کشورها و مقایسه آن با دشنام گویی مسئولان سایر کشورها نسبت به ما افزود: چنین چیزی اخلاقی نیست و اسلام چنین اجازه ای به ما نمی دهد. توصیه به هجو هم ناصحیح است. پیامبر به مسلمانانی که می خواستند مشرکان را هجو کنند، اجازه نداد.
این استاد حوزه علمیه، دومین زمینه خروج از عدالت در عداوت را سوق یافتن انسان به هر روشی برای دشمنی دانست؛ به این معنی که انسان از هر ابزاری در دشمنی استفاده کند؛ در حالیکه اسلام چنین اجازه‌ای را نمی دهد. وی با ذکر نمونه و مصداقی دیگر از نبرد صفین افزود: امام علیه السلام اجازه نداد که سپاه ایشان حتی نسبت به دشمن در بستن آب مقابله به مثل کند. این در حالی بود که معاویه دستور بستن آب را داد اما سپاه علی(ع)، آب را آزاد کرد.
سروش محلاتی ذکر بدی های دشمن و کتمان خوبی ها را سومین سبب از اسباب خروج از عدالت در عداوت دانست، در حالیکه عدالت اقتضا می کند هم بدی گفته شود و هم خوبی. وی افراط گری را نیز خلاف عدالت دانست چرا که انسان را از مسیر اعتدال خارج می کند و به افراط و تندروی مایل می کند.
سروش محلاتی افزود: گاهی خود تخاصم اصل می شود، در حالیکه مبارزه یا ترک مبارزه اصل نیست، بلکه حفظ مصالح جامعه و مسلمین اصل است و نباید دشمنی اصل شود.
وی دشمنی ‌ورزیدن را عامل انکار حقیقت دانست و با اشاره به ویژگی حق‌گویی متقین، افزود: تقوا مانع این است که حقیقتی را به دلیل اینکه به ضرر ما و به سود دشمن است، کتمان کنیم و بعد که آشکار شد و دیگران گفتند بپذیریم و اعتراف کنیم.
استاد محلاتی، با اشاره به خشم به عنوان هفتمین مورد از اسباب خروج از عدالت در عداوت گفت: خشم، صبر و عفو و مدارا را که از صفات متقین است زائل می کند.
وی با اشاره به کلام ابن ابی الحدید در این زمینه تاکید کرد: دو نمونه از بخشش و عفو و بزرگی، در تاریخ مانند ندارد. یکی بخشش مشرکین توسط پیامبر پس از فتح مکه است و دیگری بخشش اصحاب جمل پس از شکست آنها که امیرمومنان با وجود آنکه شمشیر کشیده بودند و خون مسلمانان را ریخته بودند، فرمود اگر از صحنه جنگ رفتند، مانعشان نشوید. از نظر ابن ابی الحدید، بخشش علی (ع) در جمل بزرگتر از بخشش پیامبر (ص) در مکه بوده است.
نباید به خاطر دشمنی باعث نابودی خود و مردم خود شویم
به گفته سروش محلاتی، آفت هشتم دشمنی، ضربه زدن به خود برای زیان رساندن به دشمن است، امیرمومنان به شخصی که به خود ضرر می زد تا به دشمنش زیان برساند فرمود: «تو مانند فردی هستی که دشمنش در پشت اوست و ابتدا نیزه را به شکم خود فرو می کند تا از خودش نیزه رد بشود وبعد به دشمنش ضربه بزند.» اگر چنین کنیم، خلاف عدالت واخلاق است، حفظ مصالح و تامین نیازهای حیاتی مردم، بر دشمنی اولویت دارد و نمی توان خود را نابود کرد تا شاید دشمن ضربه ای ببیند.
سروش محلاتی با اشاره به توصیه های امیرمومنان به سپاهیان گفت: امام می‌فرمایند فرماندهان نظامی باید کسانی باشند که پاکترین، صبورترین و خیرخواه‌ترین باشند، نه مطیع‌تر و خاضعتر. کسی که دیرتر عصبانی می شود و عذرپذیرتر است. نظامیگری اقتضائاتی دارد که در جبهه مقابل دشمن می تواند مثبت باشد، اما ازنظر امام علی(ع) برخی مخاطرات و حساسیتها درباره این گروه بیشتر است و این نشان می دهد در سطوح مسئولان جامعه کسانی باید حضور پیدا کنند که شاخصهایی چون عصبانیت و به هیجان آمدن در حوادث، درباره آنها کمتر اتفاق می افتد.
وی ادامه داد: مساله عداوت و دشمنی انسان را هل می دهد و گاه با تحریک و احساس عزت و شجاعت در برخورد، مهار را از دست انسان می گیرد. در حالی که عدالت گاهی هل می دهد و گاهی متوقف می کند و به همین دلیل عدالت مقدم است. کسی که عقل و تدبیر دارد و دنبال عدالت است، گاه ترمز می گیرد و شخصی مثل امام خمینی(ره) می خواهد که با تمام شعارهایش برای ادامه دفاع، وقتی به نتیجه دیگری می رسد جنگ را متوقف می کند.

بالاترین شجاعت، گذشت از آبروست
استاد حوزه علمیه قم فرمان توقف جنگ امام(ره) را از شعارهای قبلی مهمتر دانست، چون آن شعارها به شجاعت و مردانگی تفسیر می شود، اما به کسی که مانع درگیری می شود، طعنه و زخم زبان سرازیر می شود که ترسیدی و با دشمن ساخت و پاخت کردی و این شجاعت بالاتری می خواهد. امام حسین(ع) در میدان فداکاری کرد، اما نزدیکترین افراد به امام مجتبی(ع) به ایشان بدگویی و اهانت کردند. مردم کسی را که مقابل دشمن فریاد می زند را تجلیل می کنند و مجسمه اش را می سازند و اسمش همه جا هست، اما کسی که شجاعت ترمز کشیدن دارد، نه تنها احترام نمی شود، بلکه گاه طرد می شود.
به گفته شهید مطهری، «بالاترین شجاعت، شجاعت گذشت از آبروست. چون گاهی انسان برای لذت وهمی مثل نام نیک از جانش می گذرد، اما این که شخص خود را به خاطر مصلحت عمومی حتی از نام نیک محروم کند و فقط حق را در نظر بگیرد، یک نوع عقل قوی و تربیت بسیار عالی می خواهد که از نام و ننگ و محبوبیت گذشته باشد.»
وی در پایان گفت: عداوت همه ارزشها را در نوع مقابله با دشمن خلاصه می کند. شجاعت در میدان بسیار با ارزش است، اما عدالت ارزش جامع تری است. شجاعت در اقدام لازم است، اما گاهی شجاعت در اقدام نکردن است و بالاترین شجاعت گذشتن از آبروست.
این نشست، بیستمین جلسه از سلسله جلسات شب های ماه مبارک رمضان، با عنوان «دین و چالشهای اخلاقی جامعه امروز» بود که به همت انجمن اندیشه و قلم و همکاری کانون و بنیاد توحید، به صورت مجازی از صفحه اینستاگرام انجمن به نشانی http://instagram.com/andisheqalam، صفحه آپارات کانون توحید و محیط کلاب هاوس برگزار شد.


اخبار مرتبط

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کليه حقوق اين سايت متعلق به پایگاه خبری تحلیلی خطِ اعتدال بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلا مانع است.

بالا