شناسه خبر : 163304
تاریخ ارسال : ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۹ - ۰:۱۶ ق٫ظ

اندیشه مطهر

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

سیدحجت مهدوی‌سعیدی

یادداشت صفحه نخست شرق / اندیشه مطهر به قلم؛ سید حجت مهدوی سعیدی(استاد دانشگاه)

‌همیشه در منظومه آرا و افکار هر اندیشمند و متفکری، ‌هر قدر بزرگ و سترگ، مفهومی مبهم و مهیب و امری به‌غایت ناکافی وجود دارد که باید ازسوی پسینیان با سنجش و دانشی آزموده مورد نقض و ابرام قرار گیرد.‌تفکرات آیت‌الله مرتضی مطهری را نیز باید در ذیل چنین قواعدی مشاهده کرد. در هفته معلم و سالگرد شهادت او، می‌توان گفت او نه یک‌ اسطوره یا یک نماد متافیزیکی! بلکه به‌واقع انسان‌ و اسلوبی در نسبت با افق‌های باز بوده است. مطهری در رنگین‌کمان باورها و پنداشت‌های خود در این حوالی، پدیده‌ای نادر و استثنائی به حساب می‌آید؛ شخصیتی با ایستارهای معطوف به جامعیت. او فردیتی بالغ در نظام‌ حوزوی محسوب می‌شود، دقیقا همان مکانتی که از دیرباز متعاطیان و کنشگران علوم مذهبی سنتی و فنون فقه رسمی به تدریس و تدّرس در آن اشتغال تام داشته و کماکان دارند. اساسا این‌ استثنا و تک‌افتادگی وجودی در چنین فضای غریبی، به نحوه تغذیه فکری و فراتر از آن به جنس دغدغه‌ها و هکذا رویکرد نقادانه و خلاقانه او برمی‌گردد؛ رویکردی که این شهید عالی‌مقام اندیشه در مواجهه با مسائل پیرامونی دین از خود ابراز می‌کرد. پویایی زبانزد و خلاقیت روشمند مطهری، سرّ ظفرمندی او در راستای ادای بضاعت و ایفای رسالت خویش در چالش‌های فکری زمانه بود. مطهری به جد و جهد در فهم و تحلیل دین می‌کوشید تا با مدد دو خصیصه ناب استراتژیک خود یعنی‌ «خودکارآمدی» و «تاب‌آوری»، به بازاندیشی در تراث دینی بپردازد و بی‌هیچ‌ وهم و واهمه‌ای پروژه فکری خود را پیش ببرد؛ با تحمل همه هزینه‌های سنگین آن تاجایی‌که کتاب «مسئله حجاب» او باعث مخالفت قشریون‌ و به‌تبع خروج او از قم به‌سوی تهران شد! ‌مطهری در ظن خود هیچ ایده و اندیشه‌ای را آن‌قدر مطهر و آتوریته نمی‌انگاشت که بسی فارغ و بی‌نیاز از نقد و ارزیابی مجدد بنشیند، به‌شکلی که کسی را یارای تحلیل سنجش آن اندیشه نباشد. او در جایی آورده است: «هر فرد غیرمعصومی اگر در جایگاه غیر قابل انتقاد قرار بگیرد هم خودش فاسد می‌شود و هم جامعه را فاسد می‌کند»۱. مرتضی مطهری مستثنا از افراد و اقران حوزوی‌اش همه‌چیز را در دستگاه وقّاد کلامی خود می‌کاوید و می‌فلسفید و به خط قرمزهای تصنعی موجود اجر و ارجی نمی‌نهاد! مطهری متفکر و متکلمی قهار بود که به اقتضای «خرد آگاهی» و «چالش‌های زمانه» ایده می‌آفرید، مطلب می‌نوشت و تولید محتوا می‌کرد. مطهری سعی می‌کرد که فحوا و درون‌مایه‌های مکتوبات خود را به‌شکل انتزاعی و ایزولاسیون پیش نبرد! و با عنایت به نیازهای مدرن سخن می‌گفت و در زمان تحریم و تخفیف دانشگاه ازسوی متحجران با دانشگاه مراودات داشت. از باب مثال، کتاب «انسان و سرنوشت» او در تقابل با جبرانگاری و دترمنیسم زمانه نوشته شد تا جوامع انسانی، منفعل و تحت هژمونیک توهم تقدیرگرایی مزمن به ورطه وانهادگی و استیصال مطلق فرو نیفتند!

در چنین شرایطی بود که پروسه کتاب «علل به گرایش مادی‌گرایی» را تقریر و تدوین کرد و به چاپ سپرد؛ متن مکتوبی که پدیدارشناسانه درپی تعلیل و تبیین علل نقصان در فهم دینی و ناکارآمدی‌های برگرفته از آن بود و همین‌طور سایر گفتارها و دست‌نوشته‌های این اندیشمند وارسته تماما از این آکسیوم و چشم‌انداز تبعیت می‌کرد و هر کدام ریشه و خاستگاهی در رابطه با ضرورت‌های خودآگاهی فردی و خودآگاهی‌های جمعی جامعه آن روزگار داشت. در عین‌ نقد سیستماتیک تقشر و نفی سخت‌کیشی و نقادی مستمر خطرات وابستگی روحانیت به این و آن و نحوه ارتزاق و معیشت نظام حوزه، مع‌الوصف به آنچه که احیانا به اصالت و ضرورت تاریخی نهاد روحانیت خدشه وارد می‌کرد.‌وجه مخالفت‌های مطهری نسبت به برخی از آرای پروبلماتیک اشخاص و جریانات مانند دکتر شریعتی و فرقان‌ و… را باید نوعا در متن این واقعیت استخراج کرد. مطهری پروایی نداشت تا علنا و آشکارا از نگاه بی‌چون پراگماتیسم و ‌اگزیستانسیالیسم احیانا همدل و همراه باشد یا اینکه با درایت و شهامت بگوید «تعلیمات لیبرالیستی در متن اسلام وجود دارد!».البته مراد او از چنین‌ مدعایی ورود و وجود گزاره آزادی تفکر و آزادی بیان در متن اسلام بود نه اباحه‌گری و لجام‌گسیختگی در مبانی تفکر! دقیقا در بستر و مصدر چنین نگره و برداشتی بود که او به «جهان اندیشه‌ها» توجه می‌کرد و فیلسوفانی همچون مارکس، راسل و دکارت و کانت در مسیر تفکراتش آمدوشد داشتند، نامورانی که از ستایش و نکوهش او برخوردار می‌شدند.چنین روش و منشی در چارچوبی خاص و تعریف‌شده البته مونیسم‌ ذهنی او را به پلورالیسم معرفتی پیوند می‌زد و وجود چنین‌ مؤلفه‌هایی در تفکر و شخصیت مطهری به او شأن و کاراکتر احیاگری و اصلاح‌گری می‌داد او بر این باور بود که اسلام به روزگاران دستخوش تحریف و جزمیت‌شدهاست؛ بنابراین بر سبیل استمرار باید به پیرایش و پالایش اسلام اندیشید آن هم کاری‌ توأمان در پارادایم اخلاص و اقتدار. مطهری در مقدمه کوتاه کتاب گران‌سنگ‌ عدل الهی از تنش ذهنی و دغدغه‌های فکری خود که از همان‌ عنفوان جوانی بر جان جست‌وجوگرش چنگ زده بود، پرده می‌دارد، مسائل و‌ مصائبی سخت و ناگوار چون، شرور و غرور و کمی سرور و همه کژی‌ها و نابسامانی‌های هستی‌شناختی و کیهان‌شناختی که همچنان تا امروز کانون توجه و المسائل سائل گفتمان‌های کنونی ماست.تفکر اجتهادی و رویکرد پویشی برای او موضوعیت تام داشت، تا آنجا که در این راستا مخالف جدی مداحی‌گری و عوام‌سازی و خرافه‌پروری بود که به‌لحاظ معرفت‌شناختی این‌ رخدادها در همه جهان، آفات دین و اجتماع به شمار می‌آیند! این ‌اندیشمند اقالیم‌ بیدار در همه زندگی مباحث خویش را در تقابل و تخالف با بدعت‌ها و تحریفات شکل و سامان می‌داد و هم از این جهت بود که ازسوی قشریون حوزه به حاشیه رانده شد.معلم‌ اندیشه و انقلاب، پس از انقلاب فقط دو ماه زندگی کرد، آن هم زندگی پرالتهاب! و در این‌ کوتاهی زمان درواقع چندان فرصت و رخصت آن را نیافت تا به تأمل آرای سیاسی خود را دقیقا و‌ تفصیلا درباره نهادهایی مانند سیاست، توزیع دموکراتیک منابع قدرت و شیوه مدرن نظام حکمرانی –به‌وضوح و تمایز – برای مخاطبان آثار خود تنقیح و تبیین کند و در این‌ مسیر دکترینی پویا و درخور سپهر سیاست مدرن عرضه کند. البته ناگفته پیداست که قطعات تفکر او نیز چون تفکرات دیگر متفکران جهان، به‌نحو جدی و جمعی نیاز به تحلیل و تنقید دارد. متأسفانه تاکنون سنت و روند نقد علمی و ارزیابی همه‌جانبه به علل و موجباتی در بین ما مهجور و مغلوب افتاده است، در‌حالی‌که نقد‌‌‌ در دو وجه سلب و ایجاب، به مباحث فکری و مسائل علمی آدمی صبغه پویندگی و جویندگی می‌دهد و مآلا منجر می‌شود به تضعیف و تخریب طامات و خرافات رایج. نقدی پرثمر که به برکت آن به پالایش اندیشه، مدد شایان می‌رسد. راستی و به‌واقع چه می‌شد در بحران خلأ، مطهری تکثیر می‌شد و امروز ما -خاصه در دوران پساکرونایی- در بین خود مطهری‌های دیگر داشتیم؛ مطهری‌هایی البته در تبار و ترازی برتر، مستثنائاتی از جنس زمان و متناسب با نیاز و الگوهای توسعه در مناسبات امروزی خویش، انسان‌ها بیش از پیش و به‌غایت، به فردیت و‌ مستثنائی چون او حاجت دارند.راه و نام این پژوهشگر پویشگر و ستاره ممتاز آسمان اندیشه دینی جاویدان باد.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.

اخبار مرتبط

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کليه حقوق اين سايت متعلق به پایگاه خبری تحلیلی خطِ اعتدال بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلا مانع است.

بالا